Haal digitalisering van de zorg uit het zorgvakje: kies voor EHDS-first

Vijf jaar geleden kreeg digitalisering een eigen plek in de Tweede Kamer. Terecht. Digitalisering is allang geen ICT-vraagstuk meer, maar een vraagstuk over de inrichting van onze samenleving en economie. Opmerkelijk genoeg maken we in de zorg nog altijd de omgekeerde beweging. Zodra digitalisering de zorg raakt, stoppen we haar weer in een apart vakje: zorg-ICT. Daarmee maken we een van de grootste maatschappelijke transformaties van deze tijd onnodig klein. De komst van de European Health Data Space (EHDS) biedt een uitgelezen kans om dat te veranderen. Mits Nederland kiest voor een duidelijke strategie: EHDS first.

Door Marcel Smeets, directeur van OIZ, brancheorganisatie van ICT-leveranciers in de Nederlandse zorg

De vaste Kamercommissie Digitale Zaken (DiZa) bestaat vijf jaar. Digitalisering heeft daarmee terecht een zelfstandige positie gekregen in het parlementaire debat. Het gaat inmiddels over economische weerbaarheid, strategische autonomie, arbeidsproductiviteit, veiligheid, publieke waarden en de verhouding tussen overheid en markt. Discussies over AI, data en digitale infrastructuur zijn uiteindelijk discussies over hoe we Nederland willen organiseren.

Juist daarom is het opmerkelijk dat we digitalisering in de zorg nog zo vaak als een afzonderlijke discipline behandelen. We spreken over elektronische gegevensuitwisseling, databeschikbaarheid, zorgspecifieke standaarden, certificering en nationale afsprakenstelsels. Allemaal relevant, maar de fundamentele vragen zijn niet uniek voor de zorg. Wie heeft zeggenschap over data? Welke infrastructuur is maatschappelijk essentieel? Hoe organiseren we interoperabiliteit, concurrentie en innovatie? En hoe voorkomen we afhankelijkheid van dominante technologieën? Dat zijn geen zorg-ICT-vragen. Het zijn ordeningsvragen.

Van Nederlandse uitzonderingen naar Europese samenhang
Wie digitalisering van de zorg als afzonderlijk beleidsterrein organiseert, krijgt bijna vanzelf afzonderlijke oplossingen. Nederland heeft inmiddels een complex landschap opgebouwd van programma’s, afsprakenstelsels, technische eisen en governanceconstructies. Veel daarvan zijn vanuit goede bedoelingen ontstaan, maar gezamenlijk leiden ze tot versnippering, hoge implementatielasten en beperkte schaalbaarheid.

Voor zorgaanbieders wordt het steeds ingewikkelder om aan alle verplichtingen te voldoen. ICT-leveranciers besteden schaarse innovatiecapaciteit aan het implementeren van specifieke Nederlandse eisen. En burgers en zorgprofessionals ervaren nog altijd dat gezondheidsinformatie onvoldoende beschikbaar is waar en wanneer die nodig is.

Met de EHDS ontstaat een fundamenteel ander perspectief. Europa ontwikkelt een gemeenschappelijk kader voor het gebruik en de uitwisseling van elektronische gezondheidsgegevens, met eisen aan interoperabiliteit en elektronische patiëntendossiers.

Daarmee wordt de Europese markt steeds nadrukkelijker het vertrekpunt.

Nederland moet daarom kiezen voor EHDS first: Europese kaders als uitgangspunt voor nationale wetgeving, standaarden, infrastructuur en investeringen.

Dat betekent niet dat Nederland zijn ambities moet temperen of bestaande voorzieningen zonder meer moet afschaffen. Het betekent wel dat iedere nationale keuze aantoonbaar moet aansluiten op de Europese koers. Nederlandse aanvullingen moeten alleen worden geïntroduceerd wanneer ze noodzakelijk zijn, aantoonbare meerwaarde bieden en Europese interoperabiliteit niet belemmeren.

Stop met het stapelen
Een EHDS-firststrategie vraagt om politieke en bestuurlijke keuzes. De implementatie van de EHDS mag niet verworden tot nóg een programma boven op bestaande nationale programma’s. Zij moet juist aanleiding zijn om het huidige landschap kritisch tegen het licht te houden. Welke nationale eisen blijven noodzakelijk? Welke afspraken kunnen worden geharmoniseerd? Welke voorzieningen kunnen aansluiten op Europese ontwikkelingen? En waar kunnen we stoppen met het ontwikkelen van eigen oplossingen?

Voor ICT-leveranciers is dit essentieel. Zij opereren steeds vaker op een Europese markt. Wanneer Nederland structureel aanvullende of afwijkende eisen stelt, worden producten duurder, implementaties complexer en innovaties trager beschikbaar. Dat raakt uiteindelijk niet alleen leveranciers, maar ook zorgaanbieders, professionals en patiënten.

Standaardisatie moet concurrentie en innovatie mogelijk maken, niet onbedoeld beperken. De overheid moet daarom helder zijn over publieke doelen en randvoorwaarden, maar ruimte laten aan marktpartijen om daarbinnen oplossingen te ontwikkelen.

Digitalisering is geen doel op zichzelf
De urgentie is groot. De zorgvraag groeit, terwijl personeel schaars is. Digitalisering moet daarom niet uitsluitend worden beoordeeld op de vraag of gegevens technisch beter kunnen worden uitgewisseld. De relevante vraag is of technologie helpt de zorg toegankelijk, betaalbaar en organiseerbaar te houden.

Dat vraagt om een bredere benadering. Over interoperabiliteit, cybersecurity, digitale identiteit, cloudinfrastructuur, AI en digitale autonomie wordt ook buiten de zorg nagedacht. De zorg moet geen digitaal uitzonderingsgebied worden, maar volwaardig onderdeel zijn van het Nederlandse en Europese digitaliseringsbeleid.

Andersom heeft het bredere digitaliseringsdebat de zorg nodig. Nergens worden vraagstukken over privacy, vertrouwen, toegankelijkheid en menselijke autonomie zo concreet als hier.

Tijd voor politieke regie
Vijf jaar na de instelling van de vaste Kamercommissie Digitale Zaken is het tijd voor een volgende stap. De Tweede Kamer moet digitalisering van de zorg niet uitsluitend behandelen als onderdeel van het zorgbeleid, maar ook als onderdeel van de bredere digitale en economische agenda.

Dat vraagt om samenhangende politieke regie, waarbij VWS, Economische Zaken en de digitale beleidsverantwoordelijken gezamenlijk richting geven.

EHDS first moet daarbij geen technische implementatiekeuze zijn, maar een strategisch uitgangspunt. Niet opnieuw Nederlandse complexiteit toevoegen aan Europese afspraken, maar Europese harmonisatie benutten om complexiteit te verminderen.

De vaste commissie voor Digitale Zaken heeft geholpen digitalisering politiek volwassen te maken. Nu is het tijd om die volwassenheid ook in de zorg te laten zien.

Haal digitalisering van de zorg uit het zorgvakje. En maak van EHDS first de basis voor een toekomstbestendige digitale zorg.